“Veiligheid op de bouwplaats besteed je niet uit”

Niet alleen de aannemer, de architect en het adviesbureau: ook de opdrachtgever heeft een belangrijke rol bij het verbeteren van de veiligheid en gezondheid (V&G) op de bouwplaats. Niet alleen in het belang van de bouwvakkers: door zo vroeg mogelijk de risico’s en beperkingen van een project te benoemen, voorkomen we ook veel onduidelijkheid, vertraging of zelfs stagnatie tijdens de uitvoering.

De cijfers uit het jaarverslag van Inspectie SZW spreken voor zich. In vergelijking met het eerste half jaar in 2015 is het aantal ernstige ongevallen in de bouw in de eerste helft van 2016 met 14% toegenomen en het aantal dodelijke ongevallen met 56%. In de bouw worden al jaren de meeste dodelijke slachtoffers geregistreerd. In 2016 overleden 16 slachtoffers en in 2015 waren dat er 9.

Wanneer iets mis gaat op de bouwplaats, is het gemakkelijk om de aannemer daarop aan te kijken, als primair verantwoordelijke. Maar ook als opdrachtgever hebben we onze verantwoordelijkheid. Wanneer we die pakken, kunnen we echt verschil maken, als het gaat om de veiligheid en gezondheid op en rond de bouwplaats.

Beginnen in de ontwerpfase

Bouwen begint met ontwerpen. En ook het waarborgen van de veiligheid en gezondheid begint daar. De verantwoordelijkheid voor V&G in de ontwerpfase ligt bij de opdrachtgever. Helaas constateerde de Inspectie SZW in 2013 dat de kwaliteit van onze V&G-plannen onvoldoende was. Het opstellen van de V&G-plannen in de ontwerpfase besteden we bij het Rijksvastgoedbedrijf voor een groot deel uit aan bijvoorbeeld architecten- en adviesbureaus. Om de veiligheid naar een hoger niveau te tillen, hebben we zelf de nodige expertise in huis gehaald, en zijn we de V&G plannen intensief gaan toetsen. En daar schrokken we wel een beetje van.

De kwaliteit van onze – door de marktpartijen aangeboden – V&G plannen bleek inderdaad voor forse verbetering vatbaar. Er was te weinig aandacht voor ontwerppreventie, samenlooprisico’s en andere beheersmaatregelen. Intern hebben we vervolgens een toetskader opgesteld en een aantal collega’s opgeleid om de externe plannen goed te kunnen beoordelen op basis van de wetgeving.

Risico’s in beeld brengen

Als we willen dat er goede V&G-plannen worden geleverd, moeten we als opdrachtgever zelf ook goed sturen op veiligheid bij de input voor de marktpartijen. Daarvoor hebben we bij het Rijksvastgoedbedrijf nieuwe ontwerpmodellen opgesteld. Elk project – van nieuwbouw tot een onderhoudsproject – starten we nu met een risico-inventarisatie & -evaluatie (RI&E). Veel van onze gebouwen zijn gewoon in gebruik tijdens verbouw-, renovatie- en restauratiewerkzaamheden. Denk maar aan werkzaamheden in musea en justitiële inrichtingen, maar ook in onze rijkskantoren. Daaraan kleven vaak risico’s voor de directe omgeving.

Door steeds de stappen van de RI&E te doorlopen, zorgen we dat alle voor V&G belangrijke aandachtspunten in beeld zijn. Is de veronderstelde bouwtijd realistisch? Hoe zit het met bereikbaarheid en in- en externe verkeersstromen? Hoe zit het met de bouwruimte, de omgeving? Is er plek voor een bouwkeet/opslag, is er verontreiniging in de bodem, asbest in het gebouw, niet-gesprongen explosieven in de grond? Wij dragen niet de oplossingen aan, maar wijzen wel op de risico’s en beperkingen en geven aan dat de marktpartijen hierop maatregelen moeten nemen. Ook kijken we vervolgens kritisch naar de aangedragen oplossingen. Deze aanpak hebben we inmiddels met de Inspectie SZW besproken. We zijn op de goede weg, is het oordeel van de Inspectie: het beleid met de daarbij behorende inspanningen sorteert effect.

Draagvlak creëren voor V&G

Het Rijksvastgoedbedrijf heeft honderden projecten in uitvoering. Onze projectleiders vullen elke keer de RI&E in en worden daarbij vakkundig ondersteund. Zij krijgen de nodige voorlichting en instructies. Al met al een forse investering. Natuurlijk worden dan soms vragen gesteld over de administratieve last, en wat het voordeel is van al dat voorwerk.

Als veiligheidskundige vertel ik dan: door in een vroeg stadium aandacht te geven aan V&G, kunnen architecten en aannemers tijdig acteren op de risico’s en beperkingen. We elimineren al zoveel mogelijk knelpunten, nog voordat een project wordt aanbesteed. Dat kan invloed hebben op het uiteindelijke ontwerp, de bouwtijd en het budget. Risico’s die we al ‘aan de voorkant’ in beeld hebben, komen niet meer op het bordje van de aannemer terecht. Zo voorkomen we de nodige onduidelijkheid, vertraging en wellicht zelfs stagnatie tijdens de uitvoering. Gelukkig is er dan ook veel steun en draagvlak binnen onze organisatie voor V&G.

Zichtbaar aanwezig

En we doen meer: ook tijdens het uitvoeringsproces willen we als opdrachtgever onze verantwoordelijk nemen voor de veiligheid. Vorig jaar hebben we daarom besloten om ook zichtbaar aanwezig te zijn op de projecten. Met leden van het management en het projectteam doen we elke maand de veiligheidsschoenen aan, de helmen op en gaan we de bouwplaats op. Daar gebeurt het immers. Op de bouwlocaties laten we ons informeren en kijken we tijdens een rondgang naar de feitelijke veiligheidssituatie. Hiermee geven we gelijk een signaal af naar de aannemer dat we dit echt belangrijk vinden.

Scherp houden

Iedere keer als ik hoor over een ongeval op de bouwplaats, motiveert dat mij om me in te zetten voor V&G. Ik vind het onvoorstelbaar dat sommige mensen denken: dat hoort nu eenmaal bij de bouw, het is een risicovol vak. Met zo’n instelling komen we er niet. De veiligheid op de bouwplaats moet nog veel beter, en ook als opdrachtgever moeten we daarin onze verantwoordelijkheid nemen. Bij het Rijksvastgoedbedrijf doen we dat door de risico’s in het ontwerpproces te herkennen, te benoemen en zo mogelijk op te heffen. Wat we niet kunnen, is iedere dag de veiligheid op onze projecten controleren. Wel kunnen we als verantwoordelijke partijen in de bouwketen elkaar scherp houden en ons gezamenlijk inspannen om veiligheid en gezondheid naar een hoger niveau te brengen.

Dit artikel is geschreven door Hans de HaanExpert Vastgoed en Infrastructuur Veiligheidskundige bij Rijksvastgoedbedrijf.

Copla leert V&G te borgen tijdens het hele bouwproces